ପ୍ରକୃତି, ପରିବେଶ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜାର ମହାନ ପର୍ବ ଛଠ । ବିହାରର ସଂସ୍କୃତି ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା କରିଆସୁଛି ଏବଂ ଯାହା ବିହାରର ଥିବା ଅନେକ ପ୍ରାଚୀନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ । ଏହି ମନ୍ଦିରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦରେ ଥିବା ଦେୱାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର । ଯାହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଏକ ବୈଦିକ ନାମ ଅର୍କକୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ । ଏହି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦ ଜିଲ୍ଲାର ଦେୱାର୍କରେ ଅବସ୍ଥିତ । ଦେୱାର୍କ ଅର୍ଥ ଅର୍କ ଦେବ । ଅର୍କ ଅର୍ଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ । ତେଣୁ ଏହି ମନ୍ଦିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗୀକୃତ ।
ବେଦରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ “ଅର୍କ” ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ନମସ୍କାରର ତେରଟି ମନ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ହେଉଛି “ଓମ୍ ଅର୍କାୟ ନମଃ” । ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତିର ଉତ୍ସ । ତେଣୁ, ବୈଦିକ ସ୍ତୁତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରନ୍ତି । ବିହାରର ଔରଙ୍ଗାବାଦରେ ଥିବା ଦେୱାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଉଦାହରଣ । ଦେୱାର୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ତିନୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ । ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ହେଉଛି କାଶୀର ଲୋଲାର୍କ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ।
ଏକ ପୌରାଣିକ କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ ଦୁଇ ରାକ୍ଷସ ମାଳି ଏବଂ ସୁମାଳି କଠୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ଏହି ରାକ୍ଷସମାନେ ରାବଣଙ୍କ ପିତାମହ ଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ତାଙ୍କର ଉତ୍ତାପ ବୃଦ୍ଧି ଜାରି ତାଙ୍କୁ ଜାଳି ଦେବାକୁ ଷଡ଼ଯନ୍ତ୍ର କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ । ଏହା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କଲା ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ତ୍ରିଶୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ । ଏହାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତିନୋଟି ଖଣ୍ଡ ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ିଲା । ଗୋଟିଏ ଖଣ୍ଡ ବିହାରର ଦେୱାର୍କ, ଦ୍ଵିତୀୟଟି କାଶୀ, ଉତ୍ତର ପ୍ରଦେଶର ଲୋଲାର୍କରେ ଏବଂ ତୃତୀୟଟି କୋଣାର୍କରେ ପଡ଼ିଲା ।
ଦେୱାର୍କ ମନ୍ଦିର ବିଷୟରେ ଏକ କିମ୍ୱଦନ୍ତୀ ଅନୁସାରେ, ଯେତେବେଳେ ଦେବ-ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେବତାମାନେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦ୍ବାରା ପରାସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ସେତେବେଳେ ଦେବ ମାତା ଅଦିତି ଏକ ତେଜସ୍ୱି ପୁତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଛଠି ମାତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ । ଖୁସି ହୋଇ, ଛଠି ମାତା ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପୁତ୍ର ପ୍ରଦାନ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ କରିଥିଲେ । ତା’ପରେ ଅଦିତି ଏକ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମ କଲେ, ଭଗବାନ ଆଦିତ୍ୟ ଯିଏକି ତ୍ରିଦେବଙ୍କ ସ୍ବରୂପ ଥିଲେ । ଯିଏ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଜୟ ହାସଲ କରାଇଥିଲେ । ଦେୱାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ସ୍ଥାପତ୍ୟ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ।
ଏହି ମନ୍ଦିର ଅନ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ପରି ପୂର୍ବ ଆଡ଼କୁ ନୁହେଁ ବରଂ ପଶ୍ଚିମ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ଅବସ୍ଥିତ । ଏହା ଏହାର ଅନନ୍ୟ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ବେଶ ଜଣାଶୁଣା । ଏହି ମନ୍ଦିରର ପଥର ଖୋଦନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାରିଗରୀର ଏକ ନମୁନା । ଐତିହାସିକମାନେ ଏହି ମନ୍ଦିରର ନିର୍ମାଣ ସମୟ ଷଷ୍ଠ ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଆକଳନ କରନ୍ତି । ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଅଦିତି ଏକ ତେଜସ୍ୱି ପୁତ୍ର ପାଇବା ପାଇଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ । ସେତେବେଳେ ପ୍ରକୃତିର ଷଷ୍ଠ ଅଂଶ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଯୋଗୁଁ ଦେବୀ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ ।
ଷଷ୍ଠୀ ଦେବୀ ଦେବୀ ଅଦିତିଙ୍କ ତପସ୍ୟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ । ଏକ ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ ସେ ଛଟଙ୍କ ପୂଜ୍ୟ ମାତୃଦେବୀ ହୋଇଗଲେ । ଦେୱାର୍କ ସେହି ସ୍ଥାନ ଥିଲା ଯେଉଁଠାରେ ଦେବୀ ଅଦିତି ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେହି ତପସ୍ୟାର ଫଳସ୍ୱରୂପ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା ମାର୍ତଣ୍ଡ ଭାବରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ । ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର । ଛଠ ଦେବୀଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଦେୱାର୍କ ମନ୍ଦିରରେ ଉପବାସ କରନ୍ତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ।
